बीड — मराठा आरक्षणाच्या मागणीसाठी आक्रमक भूमिका घेतलेल्या मनोज जरांगे पाटील यांनी सोमवारी घेतलेल्या निर्णयामुळे राज्य सरकारसमोर नवा पेच निर्माण झाला आहे. गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर मुंबईत आंदोलनासाठी येऊ नये, असे आवाहन मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्यासह सरकारमधील अनेक नेत्यांनी केले होते. मुंबई पोलिसांनीही कायदा-सुव्यवस्थेचा मुद्दा आणि न्यायालयीन निर्देशांचा दाखला देत जरांगे यांच्या आंदोलनाला परवानगी नाकारली होती. मात्र, आता जरांगे यांनीच आंदोलनाची दिशा बदलत सरकारसमोर नवा प्रश्न उभा केला आहे.

मनोज जरांगे पाटील यांनी आपण एकटेच मुंबईला जाणार असल्याचे सोमवारी जाहीर केले. त्यानुसार मंगळवारी ते दोन वाहने आणि दोन रुग्णवाहिकांसह अंतरवाली सराटीतून मुंबईच्या दिशेने रवाना होणार आहेत. त्याचवेळी त्यांनी मराठा बांधवांना मुंबईकडे न येता आपापल्या ठिकाणी थांबण्याचे आवाहन केले आहे.

‘मी एकटाच मुंबईला येत आहे, आता तरी परवानगी नाकारणार का?’ असा थेट सवाल जरांगे यांनी सरकारला केला आहे. त्यामुळे त्यांच्या या निर्णयानंतर मुंबई आंदोलनाला परवानगी मिळणार की पुन्हा नकार दिला जाणार, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.

गणेशोत्सवात आंदोलन नको; सरकारकडून आवाहन

यापूर्वीच्या आंदोलनात मोठ्या संख्येने मराठा आंदोलक मुंबईत दाखल झाले होते. आझाद मैदान परिसरासह प्रमुख रस्ते, रेल्वे स्थानके आणि बस स्थानकांवर मोठी गर्दी झाली होती. त्यामुळे मुंबईतील वाहतूक आणि दैनंदिन व्यवहारांवर परिणाम झाल्याचा मुद्दा पुढे करत न्यायालयात याचिकाही दाखल झाली होती. त्यानंतर न्यायालयाने आंदोलनाबाबत कडक भूमिका घेतली होती.

यावेळी गणेशोत्सवाच्या काळात मुंबईत मोठ्या प्रमाणावर गर्दी झाल्यास कायदा-सुव्यवस्थेचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो, असे कारण देत पोलिसांनी जरांगे यांच्या आंदोलनाला परवानगी नाकारली. मुख्यमंत्री फडणवीस यांच्यासह सरकारमधील नेत्यांनीही गणेशोत्सवात कोणताही अडथळा निर्माण होऊ नये, असे आवाहन केले होते.

मात्र, जरांगे यांनी यावेळी आंदोलकांना मुंबईत न बोलावता स्वतःच मुंबईकडे जाण्याचा निर्णय घेतला आहे. त्यामुळे सरकारने आंदोलनाला परवानगी नाकारण्यासाठी दिलेली कारणे आता कितपत लागू होतात, हा मुद्दा पुढे आला आहे.

‘सरकारकडून मराठ्यांवर वार’; जरांगेंचा गंभीर आरोप

आपली पुन्हा फसवणूक होत असल्याची भावना व्यक्त करत जरांगे पाटील यांनी सरकारविरोधात आक्रमक भूमिका घेतली आहे. हे आंदोलन शेवटचे असल्याचे सांगत त्यांनी सरकारला अल्टिमेटम दिला आहे.

गणेशोत्सवाच्या आडून मराठा समाजावर वार केला जात असल्याचा आरोपही त्यांनी केला. मराठा समाजाला दंगलीचा डाग लागावा, असा सरकारचा डाव असल्याचा गंभीर आरोप करत त्याला तोडीस तोड उत्तर देण्यासाठी आपण एकटेच मुंबईकडे जात असल्याचे जरांगे यांनी म्हटले आहे.

‘मी एकटा जातोय, आता परवानगी नाकारणार का?’

जरांगे यांच्या या निर्णयामुळे सरकारसमोर सर्वात मोठा प्रश्न परवानगीचा निर्माण झाला आहे. मोठ्या संख्येने आंदोलक मुंबईत येणार नसतील आणि स्वतः जरांगे काही मोजक्या सहकाऱ्यांसह मुंबईत जाऊन आंदोलन करणार असतील, तर त्यांना आझाद मैदानात उपोषण करण्याची परवानगी दिली जाणार का, याची उत्सुकता आहे.

दुसरीकडे, परवानगी नाकारल्यास करोडो मराठे विनापरवानगी मुंबईत दाखल होतील, असा इशाराही जरांगे यांनी दिला आहे. त्यामुळे सरकारने घेतलेला कोणताही निर्णय पुढील आंदोलनाची दिशा ठरवणारा ठरू शकतो.

उपोषण सुरू झाल्यास सरकारवरील दबाव वाढणार

जरांगे पाटील मुंबईत पोहोचून आझाद मैदानात उपोषणाला बसले, तर सरकारवरील राजकीय दबाव वाढण्याची शक्यता आहे. उपोषण लांबत गेले तर राज्याच्या विविध भागांतून मराठा समाज मुंबईच्या दिशेने निघण्याची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.

त्यामुळे एकीकडे गणेशोत्सवातील कायदा-सुव्यवस्था राखण्याचे आव्हान आणि दुसरीकडे मराठा आरक्षण आंदोलन हाताळण्याचे आव्हान सरकारसमोर आहे. जरांगे यांचा ‘एकटाच मुंबईला जाण्याचा’ निर्णय वरकरणी छोटा वाटत असला, तरी त्यातून सरकारची चोहोबाजूंनी कोंडी होण्याची शक्यता आहे.

आता मंगळवारी अंतरवाली सराटीतून मुंबईकडे रवाना झाल्यानंतर पोलिस आणि राज्य सरकार जरांगे यांच्या भूमिकेवर काय निर्णय घेतात, याकडे महाराष्ट्राचे लक्ष लागले आहे.

मुंबई —  राज्यातील अनेक भागांत पावसाने मोठी ओढ दिल्याने खरीप हंगामातील पिके संकटात आली आहेत. कमी पावसामुळे राज्यातील १८ जिल्ह्यांमध्ये दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण झाल्याची माहिती महसूलमंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे यांनी दिली. पिकांची स्थिती, नुकसानीचे प्रमाण, पाण्याची उपलब्धता आणि जनावरांच्या चाऱ्याची परिस्थिती याचा प्रशासनाकडून सध्या सविस्तर आढावा घेतला जात आहे.

संबंधित १८ जिल्ह्यांकडून सोमवारपर्यंत सविस्तर अहवाल मागविण्यात आला आहे. हा अहवाल प्राप्त झाल्यानंतर मंगळवारी होणाऱ्या मंत्रिमंडळ बैठकीत परिस्थितीचा आढावा घेतला जाणार आहे. त्यानंतर शेतकऱ्यांना मदत आणि आवश्यक उपाययोजनांबाबत सरकारकडून निर्णय होण्याची शक्यता आहे.

या १८ जिल्ह्यांमध्ये दुष्काळसदृश स्थिती

अहिल्यानगर, सोलापूर, छत्रपती संभाजीनगर, जालना, धाराशिव, बीड, लातूर, नांदेड, परभणी, हिंगोली, वाशीम, अकोला, अमरावती, यवतमाळ, वर्धा, नागपूर, चंद्रपूर आणि नंदुरबार या १८ जिल्ह्यांचा दुष्काळसदृश परिस्थिती असलेल्या जिल्ह्यांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.

मात्र, या सर्व जिल्ह्यांतील परिस्थिती एकसारखी नाही. पावसाचे प्रमाण, भौगोलिक परिस्थिती, पिकांची अवस्था आणि नुकसानीची तीव्रता यामध्ये फरक आहे. त्यामुळे जिल्हानिहाय अहवालाच्या आधारेच पुढील निर्णय घेतला जाणार आहे.

उपग्रहाद्वारे पिकांच्या नुकसानीचे मूल्यांकन

पिकांचे अचूक नुकसान निश्चित करण्यासाठी प्रशासनाकडून पारंपरिक पाहणीसोबत आधुनिक तंत्रज्ञानाची मदत घेतली जात आहे. उपग्रह छायाचित्रे आणि डिजिटल प्रतिमांच्या माध्यमातून पिकांची सद्यस्थिती तपासली जात आहे.

सध्या प्राथमिक सर्वेक्षण सुरू असून जिल्ह्यांचे सविस्तर अहवाल आल्यानंतर पिकांच्या नुकसानीचे अधिक स्पष्ट चित्र समोर येणार आहे. त्यामुळे प्रत्यक्ष शेतातील परिस्थिती आणि तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून मिळणाऱ्या माहितीच्या आधारे नुकसान निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू आहे.

मराठवाड्यात सोयाबीन, कापूससह खरीप पिकांना फटका

मराठवाड्यातील अहिल्यानगर, छत्रपती संभाजीनगर, जालना, धाराशिव, बीड, लातूर, नांदेड, परभणी आणि हिंगोली जिल्ह्यांत पावसाच्या खंडाचा खरीप पिकांवर परिणाम झाला आहे.

या भागात सोयाबीन, कापूस, हळद, उडीद आणि मूग या पिकांवर पावसाअभावी परिणाम झाला आहे. पावसाने उघडीप दिल्याने पिकांची वाढ खुंटण्याची शक्यता असून काही भागांत उत्पादन घटण्याची भीती निर्माण झाली आहे.

बीडसह तीन जिल्ह्यांत चाऱ्याची चिंता

पिकांसोबतच पशुधनासाठी आवश्यक असलेल्या चाऱ्याचा प्रश्नही गंभीर होत आहे. बीड, धाराशिव आणि जालना जिल्ह्यांत चाऱ्याची तीव्र टंचाई निर्माण झाल्याचे प्रशासनाच्या निदर्शनास आले आहे.

पावसाअभावी हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाली असून पशुपालकांच्या अडचणी वाढल्या आहेत. त्यामुळे पिकांच्या नुकसानीसोबतच चाऱ्याच्या उपलब्धतेबाबतही स्वतंत्र अहवाल मागविण्यात आला आहे.

विदर्भातील कापूस, सोयाबीन, तुरीवर परिणाम

विदर्भातील नागपूर, अमरावती, वाशीम, अकोला, यवतमाळ, वर्धा आणि चंद्रपूर या जिल्ह्यांमध्येही पावसाच्या कमतरतेचा खरीप पिकांना फटका बसला आहे.

या जिल्ह्यांमध्ये कापूस, सोयाबीन, तूर, उडीद आणि मूग या पिकांचे नुकसान झाल्याचे प्रशासनाच्या प्राथमिक आढाव्यात समोर आले आहे. पावसातील खंडामुळे उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

सोलापूर, नंदुरबारमध्येही परिस्थिती चिंताजनक

सोलापूर आणि नंदुरबार जिल्ह्यांतही पावसाअभावी परिस्थिती गंभीर बनली आहे. सोलापूरमध्ये पावसाच्या कमतरतेमुळे कांदा लागवड क्षेत्रात घट होण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. त्यामुळे या दोन्ही जिल्ह्यांचाही दुष्काळसदृश परिस्थिती असलेल्या जिल्ह्यांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.

मंत्रिमंडळ बैठकीपूर्वी जिल्हानिहाय अहवाल

महसूलमंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे यांनी नियोजन भवन येथे आढावा बैठक घेतली. त्यानंतर संबंधित जिल्हाधिकाऱ्यांशी व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंगद्वारे संवाद साधून १८ जिल्ह्यांतील परिस्थितीची माहिती घेतली.

पिकांचे नुकसान, पाण्याची उपलब्धता, चाऱ्याची स्थिती आणि आवश्यक उपाययोजनांचा समावेश असलेला सविस्तर अहवाल जिल्हाधिकाऱ्यांना सादर करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.

मंगळवारी काय निर्णय होणार?

सोमवारपर्यंत जिल्हानिहाय अहवाल सरकारकडे प्राप्त झाल्यानंतर मंगळवारी होणाऱ्या मंत्रिमंडळ बैठकीत त्यावर चर्चा होणार आहे. त्यामुळे दुष्काळसदृश परिस्थिती असलेल्या १८ जिल्ह्यांतील शेतकऱ्यांसाठी सरकार कोणती मदत जाहीर करणार, याकडे आता लक्ष लागले आहे.

नुकसानीचे अंतिम मूल्यांकन आणि जिल्हानिहाय अहवालाच्या आधारे मदत, पाणी आणि चाऱ्यासंदर्भातील पुढील उपाययोजना निश्चित होणार आहेत.

बीड — गणेशोत्सवासाठी कोकणात जाणाऱ्या चाकरमान्यांच्या सोयीसाठी राज्य परिवहन महामंडळाने मराठवाड्यातील तब्बल १ हजार ३०० एसटी बस मुंबई-ठाणे परिसराकडे पाठविण्याचा निर्णय घेतला आहे. या निर्णयाचा थेट परिणाम मराठवाड्यातील नियमित एसटी वाहतुकीवर झाला असून ग्रामीण आणि लांब पल्ल्याच्या मार्गावरील बसफेऱ्या मोठ्या प्रमाणात कमी करण्यात आल्या आहेत. परिणामी अनेक बसस्थानकांवर प्रवाशांची प्रचंड गर्दी होत असून बस मिळविण्यासाठी प्रवाशांची अक्षरशः धावपळ सुरू झाली आहे. प्रवासासाठी गाडीचे उपलब्ध नसल्यामुळे अवैध प्रवासी वाहतुकीचा आधार घ्यावा लागत आहे. त्यातच दुपट्ट तिप्पट पैसे देऊन गावी पोहोचावे लागत आहे.

कोकणातील गणेशोत्सवासाठी मुंबई, ठाणे आणि पुणे परिसरातून मोठ्या संख्येने चाकरमानी आपल्या गावी जातात. गणेशोत्सवाच्या काळात प्रवाशांची अतिरिक्त गर्दी लक्षात घेऊन एसटी महामंडळाकडून दरवर्षी जादा बसचे नियोजन केले जाते. यंदाही त्यासाठी विविध विभागांतून बस उपलब्ध करून देण्यात येत आहेत. मात्र, मराठवाड्यातून १३०० बस बाहेर गेल्याने स्थानिक एसटी वाहतुकीवर मोठा ताण निर्माण झाला आहे.

महामंडळाच्या छत्रपती संभाजीनगर प्रादेशिक कार्यालयाच्या नियोजनानुसार बीडमधून सर्वाधिक ३१०, छत्रपती संभाजीनगरमधून ३०७, धाराशिवमधून २०८, लातूरमधून २०५, जालन्यातून १२०, परभणीतून ११० आणि नांदेडमधून ४० बस कोकणातील गणेशोत्सवासाठी पाठविण्यात येणार आहेत.

या बस बाहेर गेल्याने मराठवाड्यातील नियमित वाहतुकीच्या तब्बल २९ लाख ३२ हजार किलोमीटरच्या फेऱ्यांवर परिणाम होणार आहे. ग्रामीण भागातील तसेच लांब पल्ल्याच्या प्रमुख मार्गांवरील बसफेऱ्या ३० ते ५० टक्क्यांपर्यंत कमी करण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे. त्यामुळे बसस्थानकांवर प्रवाशांची गर्दी वाढण्यास सुरुवात झाली आहे.

विद्यार्थ्यांपासून ज्येष्ठ नागरिकांपर्यंत सर्वांची गैरसोय

एसटीच्या फेऱ्या कमी झाल्याचा सर्वाधिक फटका ग्रामीण भागातील प्रवाशांना बसत आहे. बस उपलब्ध नसल्याने अनेक विद्यार्थ्यांना दोन ते तीन किलोमीटर पायी चालत शाळेत जावे लागत आहे. काही ठिकाणी खासगी प्रवासी वाहनांचा आधार घ्यावा लागत असून त्यासाठी नियमित भाड्याच्या तुलनेत दुप्पट-तिप्पट पैसे मोजावे लागत आहेत.

ज्येष्ठ नागरिक, अपंग प्रवासी आणि रुग्णांचीही मोठी गैरसोय होत आहे. बसस्थानकांवर गर्दी वाढल्याने उपलब्ध बसमध्ये क्षमतेपेक्षा अधिक प्रवासी प्रवास करत असल्याचे चित्र अनेक ठिकाणी दिसत आहे. त्यामुळे ‘एसटीचा प्रवास सुखाचा प्रवास’ या घोषणेऐवजी सध्या प्रवाशांना गर्दीच्या प्रवासाचा सामना करावा लागत आहे.

१३०० बस कुठून जाणार?

मराठवाड्यातील किती किलोमीटरच्या फेऱ्यांवर परिणाम?

मराठवाड्यातून बस बाहेर गेल्याने एकूण २९ लाख ३२ हजार किलोमीटरच्या फेऱ्या रद्द/कमी करण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे. विभागनिहाय नियोजनानुसार बीडच्या ८ लाख २५ हजार, छत्रपती संभाजीनगरच्या ९ लाख ३५ हजार, धाराशिवच्या ५ लाख, लातूरच्या ६६ हजार, नांदेडच्या १ लाख ३१ हजार आणि परभणीच्या ४ लाख ७५ हजार किलोमीटरच्या फेऱ्यांवर परिणाम होणार आहे.

दरम्यान, जालना विभागातून पाठविण्यात येणाऱ्या १२० बसपैकी २५ बससाठी जळगाव विभागातील चालकांची मदत घेण्यात येणार आहे. वाहतूक आदेशाची तत्काळ अंमलबजावणी करण्यासाठी मध्यवर्ती कार्यालय मुंबई, तसेच नाशिक आणि नांदेड विभागातील वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना आवश्यक सूचना देण्यात आल्या आहेत.

कोकणातील गणेशोत्सवासाठी पाठविण्यात आलेल्या बस आपापल्या आगारात परतल्यानंतरच मराठवाड्यातील नियमित बससेवा पूर्ववत होण्याची शक्यता आहे. तोपर्यंत ग्रामीण आणि लांब पल्ल्याच्या प्रवाशांना एसटीच्या कमी झालेल्या फेऱ्यांचा फटका सहन करावा लागणार आहे.