Physical Address
304 North Cardinal St.
Dorchester Center, MA 02124
Physical Address
304 North Cardinal St.
Dorchester Center, MA 02124

महाराष्ट्र दुष्काळ स्थितीने1972 पेक्षाही भीषण रूप धारण केले आहे.
बीड — महाराष्ट्रात यंदा दुष्काळाची तीव्रता दिवसेंदिवस वाढत चालली आहे. ऐन हिवाळ्यातच अनेक जिल्ह्यांतील विहिरींनी तळ गाठला असून, नद्या आणि नाले कोरडे पडले आहेत. पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न गंभीर बनत असतानाच शेतीची परिस्थितीही बिकट झाली आहे. पावसाने ओढ दिल्याने जमिनीत पुरेसा ओलावा नाही. त्यामुळे रब्बी हंगामातील पेरण्यांवर मोठा परिणाम झाला आहे. विशेष म्हणजे, 1972 च्या भीषण दुष्काळातही राज्यात 47.29 लाख हेक्टरवर रब्बी पेरणी झाली होती. यंदा मात्र संपूर्ण हंगामात जेमतेम 20 ते 25 लाख हेक्टरवरच पेरणी होण्याचा अंदाज आहे. पेरणीच्या आकडेवारीतील ही घसरण राज्यातील दुष्काळाचे गांभीर्य स्पष्ट करणारी आहे.
यंदा महाराष्ट्रात सरासरीच्या तुलनेत 19 टक्के कमी पावसाची नोंद झाली आहे. पावसाची तूट आणि त्यानंतर जमिनीतील ओलावा कमी झाल्याने खरीप हंगामापासूनच शेतीचे गणित बिघडले. त्याचा परिणाम आता रब्बी हंगामावर स्पष्टपणे दिसत आहे.
राज्य सरकारने महाराष्ट्रातील एकूण 310 तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर केला आहे. यापूर्वी 304 तालुक्यांचा दुष्काळग्रस्त यादीत समावेश होता. मात्र, 19 नोव्हेंबर 2026 रोजी सरकारने आणखी सहा तालुक्यांची भर घातली. त्यामुळे दुष्काळाची व्याप्ती आणखी वाढली आहे.
प्रशांत महासागरात सक्रिय असलेल्या एल निनोच्या प्रभावामुळे मोसमी पावसावर परिणाम झाल्याचे सांगितले जात आहे. यंदा पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्याने भूजल पातळीतही मोठी घट झाली आहे. अनेक भागांत विहिरींनी तळ गाठला असून, नद्या-नाल्यांमध्ये पाणी नसल्याने शेतकऱ्यांसमोर रब्बी पिके घ्यायची कशी, असा प्रश्न निर्माण झाला आहे.
राज्यातील रब्बी पेरणीची मागील अनेक वर्षांची आकडेवारी पाहिली, तर यंदाची परिस्थिती किती गंभीर आहे, हे लक्षात येते. कृषी विभागाकडे 1960 पासूनच्या रब्बी हंगामातील पेरणीची आकडेवारी उपलब्ध आहे. त्यानुसार 1972-73 मध्ये राज्यात भीषण दुष्काळ असतानाही 47.29 लाख हेक्टर क्षेत्रावर पेरणी झाली होती.
त्यावेळी अन्नधान्य पिकांची 36.64 लाख हेक्टर, कडधान्यांची 4.31 लाख हेक्टर आणि तेलबियांची 6.34 लाख हेक्टरवर पेरणी झाली होती. म्हणजेच त्या काळातील भीषण दुष्काळातही शेतकऱ्यांनी मोठ्या प्रमाणावर रब्बी हंगाम घेतला होता.
मात्र, यंदा परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. आतापर्यंत राज्यात केवळ 14 लाख 74 हजार 304 हेक्टर क्षेत्रावर रब्बी पेरणी झाली आहे. 1972-73 मधील पेरणीच्या तुलनेत हा आकडा अत्यंत कमी आहे. त्यामुळे यंदाचा दुष्काळ शेतीच्या दृष्टीने किती गंभीर बनला आहे, याची कल्पना येते.

यंदाच्या रब्बी पेरणीमध्ये सर्वच प्रमुख पीक गटांना फटका बसला आहे. आतापर्यंत झालेल्या पेरणीमध्ये अन्नधान्य पिकांचे क्षेत्र 7 लाख 79 हजार 812 हेक्टर आहे. कडधान्यांची 6 लाख 78 हजार 385 हेक्टरवर, तर तेलबियांची अवघ्या 16 हजार 106 हेक्टरवर पेरणी झाली आहे.
राज्यात रब्बी हंगामाचे सरासरी पेरणी क्षेत्र 55 ते 60 लाख हेक्टर इतके आहे. मात्र, यंदा पाण्याअभावी शेतकऱ्यांनी पेरणीकडे पाठ फिरवली आहे. ज्या भागांत जमिनीत ओलावा आणि पाण्याची उपलब्धता आहे, तिथेच काही प्रमाणात पेरण्या झाल्या आहेत. अनेक ठिकाणी शेतजमिनी पेरणीविना पडून आहेत.
रब्बी हंगामातील पेरण्या डिसेंबरअखेरपर्यंत सुरू राहतात. त्यामुळे आगामी काळात पेरणी क्षेत्रात काही प्रमाणात वाढ होऊ शकते. मात्र, सध्याची पाणीटंचाई आणि जमिनीतील ओलाव्याची स्थिती पाहता पेरणीचे क्षेत्र मोठ्या प्रमाणात वाढण्याची शक्यता कमी आहे.
यंदा संपूर्ण हंगामात जेमतेम 20 ते 25 लाख हेक्टरपर्यंतच रब्बी पेरणी होईल, असा अंदाज आहे. हा अंदाज खरा ठरल्यास राज्याच्या रब्बी हंगामाच्या इतिहासातील सर्वात कमी पेरणीची नोंद होऊ शकते.
यापूर्वी 1991-92 मध्ये राज्यात सर्वात कमी म्हणजे 40 लाख हेक्टर क्षेत्रावर रब्बी पेरणी झाली होती. यंदाचा अंदाज त्यापेक्षाही 15 ते 20 लाख हेक्टरने कमी आहे. त्यामुळे यंदा रब्बी हंगामाचे गणित पूर्णपणे कोलमडल्याचे चित्र आहे.
दुष्काळाची चर्चा करताना पावसाची तूट किंवा दुष्काळी तालुक्यांची संख्या सांगितली जाते. मात्र, यंदा रब्बी पेरणीच्या आकडेवारीने परिस्थितीचे वेगळेच वास्तव समोर आणले आहे. 1972 च्या दुष्काळात 47.29 लाख हेक्टरवर पेरणी झाली होती. यंदा मात्र संपूर्ण हंगामात 25 लाख हेक्टरचा टप्पाही गाठला जाणार की नाही, अशी परिस्थिती आहे.
पेरणीचे क्षेत्र घटल्याने त्याचा परिणाम केवळ यंदाच्या उत्पादनावर होणार नाही, तर शेतकऱ्यांच्या संपूर्ण आर्थिक गणितावर होणार आहे. रब्बी पिकांतून मिळणारे उत्पन्न घटणार असून, पुढील काळात जनावरांच्या चाऱ्याचाही प्रश्न गंभीर होऊ शकतो. त्यातच अनेक भागांत पिण्याच्या पाण्याची टंचाई आतापासूनच जाणवू लागली आहे.
एकीकडे राज्यात 310 तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर झाला आहे, तर दुसरीकडे रब्बी पेरणीचे क्षेत्र ऐतिहासिक नीचांकाच्या दिशेने जात आहे. त्यामुळे यंदाचा दुष्काळ केवळ आकडेवारीपुरता मर्यादित नसून त्याचे परिणाम प्रत्यक्ष शेतशिवारात दिसू लागले आहेत. 1972 च्या दुष्काळानंतरही नोंदवली न गेलेली पेरणीची घसरण यंदा पाहायला मिळण्याची शक्यता आहे. राज्यासमोर उभ्या राहिलेल्या दुष्काळाच्या संकटाची ही मोठी धोक्याची घंटा ठरत आहे.
संबंधित लिंक्स:
👉 महाराष्ट्र दुष्काळाची आधीची बातमी वाचा
👉 महाराष्ट्र कृषी विभाग – अधिकृत माहिती