‘स्वतःला मोठा तुर्रम खान समजतोस का?’ म्हणण्यापूर्वी जाणून घ्या, कोण होते खरे तुर्रम खान!

तुर्रम खान…! हा शब्द बहुतांश वेळी उपरोधाने वापरला जातो पण या शब्दाच्या उत्पत्ती मागे दडलेला इतिहास क्वचितच माहित आहे. जाणून घ्या तुर्रम खान ची कहाणी….

दैनंदिन बोलण्यात एखादी व्यक्ती स्वतःला खूप शूर, हुशार किंवा मोठी समजू लागली की तिला उपरोधिकपणे विचारले जाते, ‘स्वतःला मोठा तुर्रम खान समजतोस का?’ एखाद्याची खिल्ली उडवण्यासाठी किंवा त्याच्या बढाया मारण्यावर टोमणा मारण्यासाठी वापरला जाणारा हा शब्द अनेकांच्या परिचयाचा आहे. मात्र, या शब्दामागे १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यात ब्रिटिश सत्तेला थेट आव्हान देणाऱ्या एका शूर क्रांतिकारकाचा इतिहास दडलेला आहे. विशेष म्हणजे, आज उपरोधिक अर्थाने वापरल्या जाणाऱ्या या नावाशी संबंधित व्यक्तीने ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र उठाव केला होता. कोण होते हे तुर्रम खान? त्यांच्या नावाचा अर्थ असा कसा बदलला?

तुर्रम खान नव्हे, तर तुर्रेबाज खान होते खरे नाव!

या क्रांतिकारकाचे मूळ नाव तुर्रेबाज खान होते. ते हैदराबादमधील रहिवासी होते. १८५७ मध्ये उत्तर भारतासह देशाच्या विविध भागांत ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीविरोधात उठाव सुरू झाला होता. या स्वातंत्र्यलढ्याची ठिणगी हैदराबादमध्येही पोहोचली. त्यावेळी तुर्रेबाज खान यांनी मौलवी अल्लाउद्दीन यांच्या साथीने ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध लढा उभारला.

एका सैनिकाच्या अटकेने पेटला उठाव

ब्रिटिशांविरोधात बंड केल्यामुळे जमादार चिदा खान यांना अटक करण्यात आली होती. त्यांना ब्रिटिशांच्या ताब्यातून सोडवण्यासाठी तुर्रेबाज खान यांनी स्थानिक रोहिले आणि इतर समर्थकांना एकत्र केले. १७ जुलै १८५७ रोजी त्यांनी हजारो लोकांच्या जमावासह हैदराबादमधील ब्रिटिश रेसिडेन्सीवर हल्ला चढवला. ब्रिटिश सत्तेच्या महत्त्वाच्या केंद्रावर झालेल्या या हल्ल्यामुळे प्रशासनात खळबळ उडाली. मात्र, ब्रिटिश सैन्याने जोरदार प्रत्युत्तर दिल्याने हा उठाव यशस्वी होऊ शकला नाही. हल्लेखोरांना माघार घ्यावी लागली.

अटक, न्यायालयीन खटला आणि काळ्यापाण्याची शिक्षा

हल्ल्यानंतर ब्रिटिशांनी तुर्रेबाज खान यांचा शोध सुरू केला. काही दिवसांनी मोगलगिड्डा परिसरात त्यांना पकडण्यात आले. त्यांच्यावर न्यायालयीन खटला चालवण्यात आला. ब्रिटिशांविरोधातील उठावात सहभाग आणि रेसिडेन्सीवरील हल्ल्याच्या प्रकरणात त्यांना दोषी ठरवण्यात आले. अखेर त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावण्यात आली. या शिक्षेनुसार त्यांना अंदमान बेटांवर पाठवण्यात येणार होते. त्या काळात अंदमानला पाठवून कठोर कारावास भोगण्याच्या शिक्षेला ‘काळ्यापाण्याची शिक्षा’ म्हटले जात असे. समुद्रापलीकडील दुर्गम बेटांवर कैद, सक्तमजुरी आणि मायभूमीपासून दूर राहण्याची शिक्षा अत्यंत कठोर मानली जात होती.

१८ जानेवारी १८५९ : तुरुंगातून पलायन

अंदमानला पाठवण्यापूर्वीच तुर्रेबाज खान यांनी तुरुंगातून पळून जाण्याची संधी साधली. १८ जानेवारी १८५९ रोजी ते तुरुंगातून फरार झाले. या पलायनात तुरुंगातील दोन पहारेकऱ्यांनीही त्यांना मदत केल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नमूद आहे. या घटनेने ब्रिटिश प्रशासनाची चिंता वाढली. तुर्रेबाज खान यांना पकडून देणाऱ्यास पाच हजार रुपयांचे बक्षीस जाहीर करण्यात आले आणि त्यांचा शोध सुरू झाला.

२४ जानेवारी १८५९ : विश्वासघात आणि मृत्यू

ब्रिटिशांची शोधमोहीम सुरू असतानाच कुरबान अली याने तुर्रेबाज खान यांच्या ठावठिकाण्याची माहिती प्रशासनाला दिली. त्यानंतर सशस्त्र पथकाने त्यांना घेरले. झालेल्या चकमकीत २४ जानेवारी १८५९ रोजी तुर्रेबाज खान यांचा गोळी लागून मृत्यू झाला. ब्रिटिशांनी त्यांचे पार्थिव सार्वजनिक ठिकाणी लटकवून इतरांमध्ये दहशत निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. अशा प्रकारे अंदमानच्या काळ्यापाण्याची शिक्षा भोगण्यापूर्वीच त्यांचा जीवनप्रवास संपला.

शूर क्रांतिकारकाच्या नावाचा झाला उपरोधिक अर्थ!

तुर्रेबाज खान यांच्या नावाचा कालांतराने अपभ्रंश होऊन ‘तुर्रम खान’ हा शब्द प्रचलित झाला. हैदराबाद आणि परिसरातील बोलचालीत या शब्दाचा वापर एखादी व्यक्ती स्वतःला फार शूर, मोठी किंवा हुशार समजून वागत असेल, तर तिची खिल्ली उडवण्यासाठी केला जाऊ लागला. त्यामुळे मूळ नावाशी जोडलेला शौर्याचा इतिहास मागे पडला आणि शब्दाला उपरोधिक अर्थ प्राप्त झाला.

विशेष म्हणजे, २०२२ मध्ये लोकसभा सचिवालयाने प्रसिद्ध केलेल्या असंसदीय शब्दांच्या यादीतही ‘Turram Khan’ या शब्दाचा समावेश करण्यात आला होता. या यादीत हा शब्द बढाईखोरपणा किंवा स्वतःला फार मोठे समजण्याच्या अर्थाने नोंदवण्यात आला होता.

आज एखाद्याला टोमणा मारण्यासाठी सहज वापरला जाणारा ‘तुर्रम खान’ हा शब्द प्रत्यक्षात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध लढलेल्या तुर्रेबाज खान यांच्या नावाशी जोडलेला आहे. एका क्रांतिकारकाच्या शौर्याची आठवण करून देणारे नाव काळाच्या ओघात उपरोधिक शब्द बनले. त्यामुळे पुढच्या वेळी कोणाला ‘तुर्रम खान’ म्हणण्यापूर्वी या नावामागचा इतिहासही नक्की लक्षात ठेवायला हवा!

तुर्रम खान या शब्दाचा वापर आजही हैदराबाद आणि महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणात केला जातो. लहान मुलांपासून ते मोठ्यांपर्यंत सर्वांना हा शब्द माहिती आहे, पण त्यामागचा खरा इतिहास फार कमी लोकांना माहिती आहे. तुर्रेबाज खान यांनी आपल्या जीवाची पर्वा न करता ब्रिटिश रेसिडेन्सीवर हल्ला चढवला होता. त्यांच्या शौर्यामुळेच आजही त्यांचे नाव लोकांच्या बोलण्यात जिवंत आहे. पुढच्या वेळी कोणाला तुर्रम खान म्हणण्यापूर्वी त्यांचा हा इतिहास नक्की लक्षात ठेवा.