नवी दिल्ली — भारतीय हवामान विभागाने (IMD) यंदाच्या मान्सूनबाबत चिंता वाढवणारा अंदाज जाहीर केला आहे. विभागाने एप्रिलमध्ये दिलेला पावसाचा अंदाज कमी करत आता जून ते सप्टेंबर या कालावधीत देशात सामान्य सरासरीच्या केवळ 90 टक्के पाऊस पडण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे.
यापूर्वी एप्रिल महिन्यात IMD ने पावसाचे प्रमाण 92 टक्के राहील असा अंदाज वर्तवला होता. मात्र, नव्या हवामान मॉडेल्स आणि महासागरीय परिस्थितीच्या आधारे हा अंदाज खाली आणण्यात आला आहे. हा अंदाज खरा ठरल्यास 2015 नंतरचा हा सर्वात कोरडा मान्सून हंगाम ठरू शकतो. 2015 मध्ये देशाला सामान्य सरासरीच्या फक्त 86 टक्के पाऊस मिळाला होता.
एल निनोचा वाढता प्रभाव
हवामान तज्ज्ञांच्या मते, यंदाच्या कमी पावसामागील प्रमुख कारण म्हणजे ‘एल निनो’ ही हवामानविषयक घटना. पॅसिफिक महासागरात निर्माण होणाऱ्या या परिस्थितीमुळे भारतातील मान्सून कमकुवत होण्याची शक्यता वाढते.
IMD च्या अंदाजानुसार, जूनमध्ये एल निनोचा प्रभाव तुलनेने सौम्य राहील. मात्र, जुलै आणि ऑगस्टमध्ये त्याची तीव्रता वाढू शकते आणि सप्टेंबरपर्यंत हा प्रभाव अधिक मजबूत होण्याची शक्यता आहे.
IOD कडूनही दिलासा नाही
सुरुवातीला इंडियन ओशन डायपोल (IOD) सकारात्मक टप्प्यात जाण्याची अपेक्षा होती. सकारात्मक IOD मुळे एल निनोच्या परिणामांचा काही प्रमाणात प्रतिकार होऊ शकला असता. मात्र, नव्या अंदाजानुसार संपूर्ण मान्सून हंगामात IOD तटस्थ राहण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे पावसाला अतिरिक्त बळ मिळण्याची शक्यता कमी झाली आहे.
शेती, पाणी आणि वीज क्षेत्रावर परिणाम?
देशात सध्या अन्नधान्य आणि जलसाठ्यांचा पुरेसा साठा उपलब्ध असल्याने तातडीचे संकट निर्माण होण्याची शक्यता कमी आहे. तरीही कमी पर्जन्यमानाचा परिणाम शेती, पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा, जलविद्युत निर्मिती आणि औद्योगिक क्षेत्रावर जाणवू शकतो.
विशेषतः खरीप हंगामातील पिकांसाठी पावसाचे कमी प्रमाण आव्हानात्मक ठरू शकते. तज्ज्ञांच्या मते, एल निनोचा प्रभाव पुढील रब्बी हंगामावरही पडू शकतो.
उष्णतेचाही वाढता धोका
मान्सून कमकुवत राहण्याच्या अंदाजासोबतच जून महिन्यात देशातील बहुतांश भागांमध्ये तापमान सरासरीपेक्षा जास्त राहण्याची शक्यता आहे. पश्चिम उत्तर प्रदेश, पंजाब, हरियाणा आणि दिल्लीसह उत्तर-पश्चिम भारतात उष्णतेच्या लाटांचे दिवस नेहमीपेक्षा दोन ते तीन दिवस अधिक राहू शकतात.
सावध राहण्याची गरज
गेल्या काही वर्षांत भारताला चांगल्या मान्सूनची साथ लाभली होती. मात्र, यंदाचा हंगाम वेगळा ठरण्याची चिन्हे आहेत. त्यामुळे शेतकरी, जलसंपदा व्यवस्थापन यंत्रणा आणि सर्वसामान्य नागरिकांनी पाण्याचा काटकसरीने वापर करत संभाव्य परिस्थितीसाठी तयारी ठेवणे आवश्यक आहे.
