सोनिया गांधींचा आणीबाणीवर मोठा खुलासा; संजय गांधी आणि इंदिरा गांधींबाबत काय म्हणाल्या?

सोनिया गांधी आणीबाणी बाबत नवी दिल्ली येथून देशाच्या राजकीय इतिहासाबाबत…

नवी दिल्ली — देशाच्या राजकीय इतिहासातील सर्वाधिक वादग्रस्त घटनांपैकी एक असलेल्या आणीबाणीबाबत आता काँग्रेसच्या माजी अध्यक्षा सोनिया गांधी यांनी महत्त्वपूर्ण भाष्य केले आहे. त्यांच्या आत्मचरित्रातून आणीबाणीच्या काळातील अनेक राजकीय घडामोडी आणि गांधी कुटुंबातील मतभेदांवर प्रकाश पडला आहे. विशेष म्हणजे, आणीबाणी लागू करण्याच्या निर्णयासाठी केवळ संजय गांधी यांनाच जबाबदार धरणे योग्य नसल्याचे सांगत सोनिया गांधी यांनी तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्यावर त्यांच्या वरिष्ठ सहकाऱ्यांचा मोठा दबाव असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे आणीबाणीच्या निर्णयामागील राजकीय परिस्थितीची नव्याने चर्चा सुरू झाली आहे.

सोनिया गांधी आणीबाणी बाबत म्हटले की सर्वसामान्यांच्या मनात सर्वप्रथम संजय गांधी यांचे नाव येते. त्या काळातील अनेक वादग्रस्त निर्णय आणि घडामोडींशी त्यांची भूमिका जोडली जाते. मात्र या संपूर्ण प्रकरणाकडे केवळ संजय गांधी यांच्या भूमिकेतून पाहणे योग्य ठरणार नाही, असे सोनिया गांधी यांनी स्पष्ट केले आहे. त्यांच्या मते, तत्कालीन परिस्थितीत इंदिरा गांधी यांच्यावर आजूबाजूच्या काही वरिष्ठ नेत्यांचा आणि सहकाऱ्यांचा मोठा दबाव होता. त्यांच्या आसपास राजीव गांधी यांच्यासारखा वेगळा विचार मांडणारी माणसेही फार कमी होती.

सोनिया गांधी आणीबाणी बद्दल  आपल्या आठवणी सांगताना इंदिरा गांधी यांच्याबाबतही महत्त्वाचे निरीक्षण नोंदवले आहे. सुरुवातीला परिस्थिती हाताळताना अनेक निर्णय घेतले गेले; मात्र कालांतराने परिस्थितीचे गांभीर्य इंदिरा गांधी यांच्या लक्षात आले. त्यानंतर त्यांनी परिस्थिती सुधारण्याचा प्रयत्न केला. आपल्या सासूबाईंनी अखेरीस स्वतःच्या आकलनातून परिस्थिती ओळखली आणि आवश्यक बदल करण्याचा प्रयत्न केला, असे सोनिया गांधी यांनी म्हटले आहे.

आणीबाणीच्या निर्णयावर राजीव आणि संजय गांधी यांच्यात मतभेद

सोनिया गांधी आणीबाणी बाबत सांगितले की लागू करण्याच्या निर्णयावर गांधी कुटुंबातही एकमत नव्हते, ही बाब सोनिया गांधी यांच्या कथनातून समोर आली आहे. तत्कालीन परिस्थितीत राजीव गांधी यांनी आणीबाणी लागू करण्याच्या निर्णयाला विरोध केला होता. त्यांनी इंदिरा गांधी यांना तातडीने असा निर्णय घेण्याऐवजी पुढील निवडणुकीपर्यंत थांबण्याचा सल्ला दिला होता. लोकशाही प्रक्रियेतून परिस्थितीला सामोरे जाण्याचा त्यांचा विचार होता.

दुसरीकडे, संजय गांधी यांची भूमिका याच्या अगदी विरुद्ध होती. ते आणीबाणी लागू करण्याच्या बाजूने होते. सोनिया गांधी यांनी सांगितलेल्या आठवणीनुसार, एका रात्री कुटुंबातील सदस्य जेवणासाठी एकत्र बसले असताना संजय गांधी यांनी विरोधी पक्ष इंदिरा गांधी यांना राजकीयदृष्ट्या संपवून टाकेल, अशी भीती व्यक्त केली होती. या भूमिकेमुळे राजीव आणि संजय गांधी यांच्या विचारांमधील फरक स्पष्ट झाला होता.

संजय गांधी यांच्या भूमिकेला त्यावेळी आवर घातला असता, तर पुढे उद्भवलेले मोठे नुकसान टाळता आले असते, असेही सोनिया गांधी यांनी आपल्या आठवणीत नमूद केले आहे. या राजकीय मतभेदांचा परिणाम कुटुंबातील संबंधांवरही झाला होता. राजीव गांधी यांनी आई इंदिरा गांधी यांच्याशी या विषयावर चर्चा करून आपली भूमिका मांडण्याचा प्रयत्न केला. मात्र त्यांचे म्हणणे इंदिरा गांधी यांनी गांभीर्याने ऐकून घेतले नाही, असे सोनिया गांधी यांनी सांगितले.

आणीबाणीतील लोकशाही अधिकारांवरील निर्बंधांची जाणीव उशिरा झाली

आणीबाणीच्या काळातील घटनांचे गांभीर्य आपल्याला प्रत्यक्ष त्या काळात पूर्णपणे समजले नव्हते, अशी कबुलीही सोनिया गांधी आणीबाणी बद्दल दिली आहे. आणीबाणी संपल्यानंतरच या काळात नागरिकांच्या लोकशाही अधिकारांवर किती मोठे निर्बंध घालण्यात आले होते, याची जाणीव झाल्याचे त्यांनी म्हटले आहे.

आणीबाणीच्या काळात नागरिकांच्या मूलभूत अधिकारांवर मर्यादा आणण्यात आल्या होत्या. सरकारविरोधातील आवाज दाबला जात असल्याची परिस्थिती निर्माण झाली होती. तसेच कोणत्याही खटल्याशिवाय अटक करून कोठडीत ठेवण्याविरोधात उपलब्ध असलेल्या कायदेशीर संरक्षणावरही मर्यादा आल्या होत्या. विशेष म्हणजे, हे सर्व बदल घटनात्मक तरतुदींच्या माध्यमातून करण्यात आले होते. त्यामुळे लोकशाही व्यवस्थेतील अधिकार आणि घटनात्मक प्रक्रियेचा वापर याबाबतही गंभीर प्रश्न निर्माण झाले होते.

मात्र इंदिरा गांधी यांच्या दृष्टिकोनातून त्या काळातील परिस्थितीकडे पाहिल्यास वेगळे चित्र दिसते, असे सोनिया गांधी यांनी म्हटले आहे. त्यांच्या मते, देशातील राजकीय वातावरण झपाट्याने बिघडत होते. ठिकठिकाणी हिंसक आंदोलने सुरू होती. सरकारी कार्यालये आणि सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेला आगी लावण्याच्या घटना घडत होत्या. सरकारी अधिकारी तसेच लष्करातील कर्मचाऱ्यांना सरकारी आदेशांचे पालन न करण्याचे आवाहन केले जात होते. अशा अस्थिर परिस्थितीचा सामना करण्याचा प्रयत्न इंदिरा गांधी करत होत्या, असे सोनिया गांधी यांनी स्पष्ट केले.

अत्याचारांबाबत इंदिरा गांधींनी मागितली होती जाहीर माफी

आणीबाणीच्या काळात झालेल्या कारवाया, नागरिकांवरील निर्बंध आणि प्रशासनाकडून झालेल्या अतिरेकांमुळे इंदिरा गांधी यांच्या सरकारवर मोठ्या प्रमाणात टीका झाली होती. आणीबाणी संपल्यानंतर या काळातील घटनांचे राजकीय आणि सामाजिक परिणाम देशासमोर आले. या काळात झालेल्या अत्याचारांबाबत इंदिरा गांधी यांनी सार्वजनिकरीत्या माफी मागितली होती, असेही सोनिया गांधी यांनी आपल्या आत्मचरित्रातील आठवणींमध्ये नमूद केले आहे.

सोनिया गांधी यांच्या या कथनामुळे आणीबाणीच्या निर्णयामागील परिस्थिती, गांधी कुटुंबातील अंतर्गत मतभेद आणि इंदिरा गांधी यांच्या निर्णय प्रक्रियेबाबत नव्याने चर्चा सुरू झाली आहे. विशेषतः आणीबाणीसाठी केवळ संजय गांधी यांना जबाबदार धरण्याऐवजी त्यावेळच्या राजकीय परिस्थितीचा आणि इंदिरा गांधी यांच्यावरील सहकाऱ्यांच्या दबावाचाही विचार करायला हवा, असा मुद्दा त्यांच्या विधानातून पुढे आला आहे.

भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासातील हा महत्त्वाचा आणि संवेदनशील कालखंड असून सोनिया गांधी यांच्या आत्मचरित्रातील या आठवणींमुळे आणीबाणीच्या राजकीय इतिहासाची पुन्हा एकदा चर्चा केंद्रस्थानी आली आहे.

आणीबाणीच्या इतिहासाबद्दल अधिक माहितीसाठी Wikipedia – Emergency in India वर वाचा.

हे पण वाचा: काँग्रेसच्या ताज्या बातम्या वाचा – सह्याद्री माझा