मराठवाड्याच्या दुष्काळमुक्तीला ब्रेक! 7 टीएमसी पाणी अडले; दोन बोगद्यांची कामे ठप्प

कृष्णा मराठवाडा सिंचन प्रकल्प हा मराठवाड्याच्या दुष्काळमुक्तीसाठी सर्वात महत्त्वाचा प्रकल्प मानला जातो, मात्र आता या प्रकल्पातील दोन बोगद्यांची कामे बंद असल्याने 7 टीएमसी पाणी रखडले आहे.

धाराशिव — मराठवाड्यातील दुष्काळ हा केवळ पावसाचा प्रश्न नाही, तर पिढ्यानपिढ्या जनतेच्या जगण्याशी जोडलेली समस्या आहे. कधी अतिवृष्टीमुळे पिकांचे नुकसान, तर कधी पावसाने पाठ फिरवल्याने पिण्याच्या पाण्याची टंचाई, शेतीचे नुकसान आणि पशुधनाच्या चाऱ्याचा प्रश्न निर्माण होतो. या परिस्थितीतून मराठवाड्याची कायमची सुटका करण्यासाठी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस वारंवार दुष्काळमुक्तीचे आश्वासन देतात. पुढची पिढी दुष्काळ पाहणार नाही, असे ते सांगतात. मात्र, दुसरीकडे दुष्काळी भागाला पाणी देणारे महत्त्वाचे सिंचन प्रकल्पच रखडले असतील, तर ही आश्वासने प्रत्यक्षात उतरणार कधी, असा सवाल उपस्थित होत आहे. कृष्णा-मराठवाडा सिंचन प्रकल्पातील दोन महत्त्वाच्या बोगद्यांची कामे बंद असून, मिरगव्हाण पंपगृहाचे कामही अपूर्ण आहे. परिणामी, बीड आणि धाराशिव जिल्ह्यांसाठी नियोजित असलेल्या सात टीएमसी पाण्याचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे.

दुष्काळमुक्तीच्या घोषणा; प्रत्यक्ष कामांना गती कधी?

मराठवाड्यातील जनतेसाठी पाणी हा राजकारणाचा विषय नसून जगण्याचा प्रश्न आहे. पावसाळा संपल्यानंतर धरणांतील पाणीसाठा किती दिवस पुरणार, उन्हाळ्यात पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था कशी होणार, जनावरांना चारा आणि पाणी कुठून मिळणार, याची चिंता ग्रामीण भागाला सतत सतावत असते. शेतीसाठी कायमस्वरूपी सिंचनाची व्यवस्था नसल्याने शेतकऱ्यांना प्रत्येक वर्षी पावसावर अवलंबून राहावे लागते.

ही परिस्थिती बदलण्यासाठी नदीजोड प्रकल्प आणि सिंचन योजनांवर भर दिला जात असल्याचे सरकारकडून सांगितले जाते. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी २०२९ पर्यंत मराठवाडा वॉटर ग्रीड पूर्ण करण्याच्या दृष्टीने नियोजन करण्याचे निर्देश दिले आहेत. मात्र, केवळ आराखडे आणि घोषणा करून दुष्काळ संपणार नाही. त्यासाठी सुरू असलेल्या प्रकल्पांना निधी, प्रशासकीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष कामांची गती मिळणे गरजेचे आहे. कृष्णा-मराठवाडा प्रकल्पाची सद्यस्थिती पाहता याच अंमलबजावणीवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.

कृष्णा मराठवाडा सिंचन प्रकल्प पूर्ण झाला तर बीड आणि धाराशिव जिल्ह्याला मोठा दिलासा मिळेल. कृष्णा मराठवाडा सिंचन प्रकल्पासाठी सरकारने निधी दिला, पण कामे रखडल्याने कृष्णा मराठवाडा सिंचन प्रकल्पाचे काम अजून अपूर्णच आहे.

सात टीएमसी पाणी बीड-धाराशिवसाठी महत्त्वाचे

कृष्णा खोऱ्यातील सात टीएमसी पाणी दुष्काळी मराठवाड्यात आणण्याच्या दृष्टीने कृष्णा-मराठवाडा सिंचन प्रकल्प महत्त्वाचा आहे. या पाण्याच्या नियोजनात धाराशिव जिल्ह्यासाठी ५.३२ टीएमसी, तर बीड जिल्ह्यासाठी १.६८ टीएमसी पाणी प्रस्तावित आहे. त्यामुळे या प्रकल्पाकडे दोन्ही जिल्ह्यांतील शेतकरी आणि नागरिक मोठ्या अपेक्षेने पाहत आहेत.

या प्रकल्पातील पाणी आणण्यासाठी अनेक महत्त्वाचे टप्पे पूर्ण होणे आवश्यक आहे. नीरा नदीवरील उद्धट बंधाऱ्यातून २३.६८ किलोमीटर लांबीच्या नीरा-भीमा जोड बोगद्याद्वारे पाणी उजनी जलाशयात आणण्याचे नियोजन आहे. त्यानंतर जेऊर बोगद्याच्या माध्यमातून हे पाणी पुढे मिरगव्हाण पंपगृहापर्यंत पोहोचवले जाणार आहे. तेथून पाणी उपसा करून सीना-कोळेगाव जलाशयात तसेच सीना नदीच्या माध्यमातून दुष्काळी भागाला उपलब्ध करून देण्याचे नियोजन आहे.

दोन बोगद्यांची कामे वर्षानुवर्षे बंद

धाराशिव-कळंबचे आमदार कैलास पाटील यांनी नीरा-भीमा जोड बोगदा, जेऊर बोगदा आणि मिरगव्हाण पंपगृहाची प्रत्यक्ष पाहणी केली. या पाहणीत प्रकल्पातील कामांची दिरंगाई समोर आल्याचे त्यांनी सांगितले.

नीरा-भीमा जोड बोगद्याची एकूण लांबी २३.६८ किलोमीटर असून, त्यापैकी २०.९९ किलोमीटर काम पूर्ण झाले आहे. मात्र, उर्वरित २.६९ किलोमीटरचे काम जून २०२३ पासून बंद असल्याचे समोर आले आहे.

दुसरीकडे, २६.८५ किलोमीटर लांबीच्या जेऊर बोगद्याचे २३.९७ किलोमीटर खोदकाम पूर्ण झाले आहे. उर्वरित २.८८ किलोमीटरचे काम जुलै २०२४ पासून बंद असल्याची माहिती समोर आली आहे. या दोन्ही बोगद्यांची कामे पूर्ण न झाल्याने पाणी पुढे नेण्याच्या संपूर्ण व्यवस्थेवर परिणाम होत आहे.

पंपगृहाचे कामही अपूर्ण; पाणी उपसा कसा होणार?

केवळ बोगदे पूर्ण करून प्रश्न सुटणार नाही. पाणी पुढे नेण्यासाठी आवश्यक असलेली पंपगृहाची यंत्रणाही पूर्ण होणे गरजेचे आहे. मिरगव्हाण येथील पंपगृहाचे काम सुमारे ६० टक्के पूर्ण झाल्याची माहिती पाहणीदरम्यान समोर आली. त्यामुळे बोगद्यांची कामे पूर्ण झाली तरी पाणी उपसा करण्यासाठी पंपगृहाची उर्वरित कामे पूर्ण करावी लागणार आहेत.

म्हणजेच प्रकल्पातील एका कामाचा विलंब दुसऱ्या कामावर परिणाम करणारा ठरत आहे. बोगदे, पंपगृह आणि पाणी वाहून नेणारी यंत्रणा या सर्व गोष्टी पूर्ण झाल्याशिवाय सात टीएमसी पाणी प्रत्यक्षात दुष्काळी भागापर्यंत पोहोचणे शक्य नाही.

मुख्यमंत्र्यांच्या आश्वासनाचे काय?

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस मराठवाड्याच्या दुष्काळमुक्तीसाठी विविध योजनांची घोषणा करत आहेत. २०२९ पर्यंत मराठवाडा वॉटर ग्रीड पूर्ण करण्याच्या दृष्टीने नियोजन सुरू आहे. मात्र, कृष्णा-मराठवाडा प्रकल्पासारख्या महत्त्वाच्या योजनेतील कामे बंद असतील, तर दुष्काळी भागातील जनतेच्या मनात प्रश्न निर्माण होणे स्वाभाविक आहे.

सात टीएमसी पाणी मिळाल्यास बीड आणि धाराशिव जिल्ह्यांतील अनेक भागांना दिलासा मिळण्याची अपेक्षा आहे. शेतीसाठी पाण्याची उपलब्धता वाढणे, पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न काही प्रमाणात सुटणे आणि ग्रामीण भागातील अर्थव्यवस्थेला आधार मिळणे, असे अनेक फायदे या प्रकल्पातून अपेक्षित आहेत. मात्र, प्रत्यक्ष पाणी मिळेपर्यंत जनतेची प्रतीक्षा संपणार नाही.

घोषणा नकोत, पाणी प्रत्यक्षात हवे!

मराठवाड्याला दुष्काळमुक्त करण्याचे स्वप्न अनेक वर्षांपासून दाखवले जात आहे. सरकार बदलले, मुख्यमंत्री बदलले, घोषणा बदलल्या; मात्र दुष्काळी भागातील जनतेची पाण्यासाठीची धावपळ कायम आहे. आता सात टीएमसी पाण्याच्या प्रकल्पातील अडथळे दूर करून बंद पडलेली कामे तातडीने सुरू करण्याची गरज आहे.

नीरा-भीमा आणि जेऊर बोगद्यांचे काम पुन्हा कधी सुरू होणार? मिरगव्हाण पंपगृह कधी पूर्ण होणार? प्रकल्पासाठी निश्चित कालमर्यादा काय असणार? आणि बीड-धाराशिवच्या जनतेला प्रत्यक्ष पाणी कधी मिळणार? या प्रश्नांची उत्तरे सरकारने द्यायला हवीत.

मुख्यमंत्र्यांनी पुढची पिढी दुष्काळ पाहणार नाही, असे आश्वासन दिले आहे. आता मराठवाड्यातील जनतेला भाषणांमधील आश्वासनांपेक्षा प्रत्यक्ष शेतात आणि घरापर्यंत पोहोचणारे पाणी हवे आहे. कारण दुष्काळमुक्तीची खरी परीक्षा घोषणांमध्ये नाही, तर पूर्ण झालेल्या प्रकल्पांमध्ये आणि उपलब्ध झालेल्या पाण्यात आहे.

---

हे देखील वाचा: सह्याद्री माझा – आणखी ताज्या बातम्या वाचा

अधिक माहितीसाठी महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत वेबसाईटला भेट द्या.