मतभेद असूनही आयुष्यभर प्रेम! इंदिरा-फिरोज यांच्या नात्याचे रहस्य

इंदिरा गांधी फिरोज गांधी यांच्या वैवाहिक आयुष्यात वाद, दुरावा आणि विभक्त होण्यापर्यंत चर्चा झाली होती. तरीही दोघांमधील भावनिक बंध कायम होता.

नवी दिल्ली — इंदिरा गांधी आणि फिरोज गांधी यांचे वैवाहिक आयुष्य नेमके कसे होते, याबाबत आजही अनेकांना उत्सुकता आहे. राजकीय जबाबदाऱ्या, कौटुंबिक मतभेद, एकमेकांपासून दूर राहण्याचे प्रसंग आणि वैयक्तिक आयुष्यातील वाद यामुळे त्यांच्या नात्यात अनेक चढ-उतार आले. मात्र, या सगळ्यानंतरही दोघांमधील भावनिक बंध कायम होता. विशेष म्हणजे, इंदिरा गांधी यांनी फिरोज यांच्याशिवाय दुसऱ्या कोणाशीही लग्न केले नसते, अशी भावना स्वतः व्यक्त केली होती. सोनिया गांधी यांच्या आत्मचरित्रातून या नात्याची एक वेगळीच बाजू समोर आली आहे.

Indira Gandhi Feroze Gandhi Marriage : सोनिया गांधी यांनी आपल्या आत्मचरित्रात इंदिरा आणि फिरोज यांच्या वैवाहिक आयुष्यातील अनेक खास प्रसंग सांगितले आहेत. एका मैत्रिणीने फिरोज यांच्याबद्दल केलेल्या चर्चेच्या पार्श्वभूमीवर इंदिरा गांधी यांनी लिहिलेल्या पत्राचाही त्यांनी उल्लेख केला आहे. फिरोज यांच्यात अनेक दोष असले तरी त्यांच्याबद्दलच्या आपल्या भावना बदलणार नाहीत, उलट त्यांच्या याच स्वभाववैशिष्ट्यांमुळे त्या त्यांच्यावर अधिक प्रेम करतात, अशी भावना इंदिरा यांनी व्यक्त केली होती.

लग्नानंतर राजकीय जबाबदाऱ्यांमुळे वाढला दुरावा

इंदिरा गांधी आणि फिरोज गांधी यांचा विवाह १९४२ मध्ये झाला. त्यांना राजीव आणि संजय अशी दोन मुले झाली. राजीव गांधी यांचा जन्म ऑगस्ट १९४४ मध्ये, तर संजय गांधी यांचा जन्म डिसेंबर १९४६ मध्ये झाला.

देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर जवाहरलाल नेहरू देशाचे पहिले पंतप्रधान झाले. त्यानंतर पंतप्रधानांच्या कामकाजात इंदिरा गांधी यांचा सहभाग वाढू लागला. नेहरूंच्या अधिकृत दौऱ्यांमध्ये आणि परदेश दौऱ्यांमध्येही त्या सहभागी होत असत. सुरुवातीला फिरोज यांनी या जबाबदारीला सहमती दर्शवली होती. मात्र, कालांतराने इंदिरा यांचा राजकीय आणि प्रशासकीय कामातील सहभाग वाढल्याने त्यांच्या वैवाहिक आयुष्यात तणाव निर्माण होऊ लागला.

इंदिरा यांना वडिलांची जबाबदारी आणि संसार या दोन्ही गोष्टी सांभाळणे कठीण जात होते. दुसरीकडे, फिरोज यांना नोकरीमुळे इंदिरा यांच्यासोबत प्रत्येक दौऱ्यावर जाता येत नव्हते. सरकारी मेजवान्यांमध्येही दोघांच्या स्थानात फरक जाणवत असे. इंदिरा यांची जागा नेहरूंच्या शेजारी असे, तर फिरोज यांना टेबलाच्या दुसऱ्या टोकाला बसावे लागे. काही लोक यावरून त्यांची चेष्टा करत असत. या घटनांमुळे फिरोज दुखावले जात आणि दोघांमधील दुरावा वाढत गेला.

फिरोज यांचे स्वतंत्र वास्तव्य आणि वैयक्तिक आयुष्यातील वाद

इंदिरा गांधी फिरोज गांधी यांच्या नात्यातील हा दुरावा 1950 च्या दशकात सर्वात जास्त वाढला होता.1950 च्या दशकाच्या मध्यावर फिरोज गांधी यांनी खासदार म्हणून मिळालेल्या स्वतंत्र निवासस्थानी राहण्यास सुरुवात केली. त्यांचा मित्र-मैत्रिणींच्या सहवासात अधिक वेळ जाऊ लागला. या काळात इंदिरा गांधी आणि फिरोज यांच्यातील अंतर आणखी वाढल्याचे सोनिया गांधी यांनी नमूद केले आहे.

इंदिरा गांधी यांनी फिरोज यांना लिहिलेल्या एका पत्रात त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याबद्दल आपली भूमिका स्पष्ट केली होती. तुम्ही कोणासोबत बाहेर जाता किंवा काय करता, याबाबत मला आक्षेप नाही. त्यातून तुम्हाला आनंद मिळत असेल तर मला हरकत नाही. मात्र, इतरांकडून तुमच्याबद्दल अतिरंजित गोष्टी समजण्यापेक्षा तुम्ही स्वतः मला त्याबद्दल सांगावे, अशी अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली होती.

दरम्यान, फिरोज यांचे दुसऱ्या महिलेशी जवळचे संबंध निर्माण झाल्याने दोघांमधील संघर्ष अधिक तीव्र झाला. या विषयावरून मोठा वाद झाल्यानंतर दोघांनी विभक्त होण्याचाही विचार केला होता. फिरोज यांनी याबाबत जवाहरलाल नेहरू यांच्याशी चर्चा करण्याची इच्छा व्यक्त केली. नेहरूंनी त्यांच्याशी संवाद साधून समजूत काढली. त्यानंतर काही महिन्यांनी फिरोज यांनी विभक्त होण्याचा निर्णय पुढे न नेण्याचे ठरवले.

हृदयविकाराच्या झटक्यानंतर पुन्हा निर्माण झाली जवळीक

१९५८ मध्ये फिरोज गांधी यांना पहिल्यांदा हृदयविकाराचा झटका आला. त्यावेळी इंदिरा गांधी जवाहरलाल नेहरू यांच्यासोबत भूतान दौऱ्यावर होत्या. फिरोज यांच्या प्रकृतीची बातमी समजताच त्यांनी दौरा अर्धवट सोडून दिल्ली गाठली. फिरोज पूर्णपणे बरे होईपर्यंत त्या रुग्णालयात त्यांच्या सोबत राहिल्या.

पुढील वर्षी इंदिरा गांधी यांच्यावर मूत्रपिंडातील खड्याची शस्त्रक्रिया झाली. त्यावेळी फिरोज यांनीही त्यांची विशेष काळजी घेतली. दोघांमधील जुने मतभेद बाजूला पडून पुन्हा जवळीक निर्माण होऊ लागली. १९६० मध्ये इंदिरा, फिरोज आणि त्यांची दोन्ही मुले एकत्र काश्मीरमध्ये सुट्टीसाठी गेले होते.

मात्र, या कौटुंबिक आनंदाला लवकरच विराम मिळाला. अवघ्या तीन महिन्यांनी फिरोज यांना पुन्हा हृदयविकाराचा झटका आला. यावेळी त्यांची प्रकृती गंभीर झाली आणि त्यांचे निधन झाले.

इंदिरा गांधींच्या डोळ्यांसमोर फिरोज यांचे अखेरचे क्षण

सोनिया गांधी यांनी आत्मचरित्रात फिरोज यांच्या अखेरच्या क्षणांचेही वर्णन केले आहे. फिरोज यांना हृदयविकाराचा झटका आला, त्यावेळी इंदिरा गांधी केरळमध्ये होत्या. बातमी समजताच त्या तातडीने दिल्लीला परतल्या आणि रुग्णालयात पोहोचल्या.

काही काळासाठी फिरोज यांना शुद्ध आली होती. मात्र, अचानक त्यांना तीव्र खोकल्याचा झटका आला. त्यावेळी इंदिरा यांनी त्यांचे डोके किंचित वर केले. पण काही क्षणांतच त्यांची प्राणज्योत मालवली. मृत्यूसमयी फिरोज गांधी अवघे ४८ वर्षांचे होते.

‘फिरोज यांच्याशिवाय दुसऱ्या कोणाशीही लग्न केले नसते’

इंदिरा आणि फिरोज यांच्या नात्यातील गुंतागुंत सोनिया गांधी यांनाही अनेकदा जाणवली होती. इंदिरा गांधी यांच्या निधनानंतर त्यांची पत्रे आणि कागदपत्रे वाचताना या नात्यातील अनेक पैलू त्यांच्यासमोर आले. दोघांमध्ये तीव्र मतभेद झाले, काही काळ ते वेगवेगळे राहिले; मात्र त्यांच्यातील भावनिक नाते कायम होते.

सोनिया गांधी यांच्या लेखणीतून समोर आलेल्या आठवणींनुसार, इंदिरा गांधी यांनी एकदा त्यांना सांगितले होते की, फिरोज यांच्याशिवाय त्यांनी दुसऱ्या कोणाशीही लग्न केले नसते. फिरोज यांच्याशी संबंध तोडल्याचा पश्चात्तापही त्यांनी व्यक्त केला होता.इंदिरा गांधी फिरोज गांधी यांच्यातील प्रेम हे वादानंतरही कायम राहिले, हेच त्यांच्या नात्याचे वैशिष्ट्य होते.

एकदा सोनिया गांधी यांनी आपल्या धाकट्या बहिणीच्या वैवाहिक आयुष्यातील अडचणींचा उल्लेख केला असता, रागाच्या भरात किंवा दुखावलेल्या मनःस्थितीत कोणताही मोठा निर्णय घेऊ नये, असा सल्ला इंदिरा यांनी दिला होता. स्वतःच्या आयुष्यातील अनुभवातून त्यांनी हा सल्ला दिल्याचे सोनिया नमूद करतात.

सोनियांच्या नावाने सापडली अपूर्ण चिठ्ठी

इंदिरा गांधी यांच्या निधनानंतर त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सोनिया गांधी यांच्या नावाने लिहिलेली एक अपूर्ण चिठ्ठी सापडली होती. या पत्रात इंदिरा यांनी सोनिया यांच्या स्वभावात स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वाची काही झलक दिसत असल्याचे म्हटले होते. तसेच राजीव गांधी यांच्यामध्ये त्यांना त्यांचे वडील फिरोज गांधी यांचे अनेक गुण दिसत असल्याचेही त्यांनी लिहिले होते.

सोनिया गांधी यांच्या मते, इंदिरा गांधी यांच्या आयुष्यात फिरोज हे असे व्यक्ती होते, ज्यांच्यासमोर त्या मनमोकळेपणाने व्यक्त होऊ शकत होत्या. त्यांच्या नात्यात मतभेद होते, नाराजी होती आणि दुरावाही होता. मात्र, या सगळ्यापलीकडे एकमेकांबद्दलची ओढ कायम राहिली.

इंदिरा गांधी फिरोज गांधी यांची ही प्रेमकथा आजही लोकांना भावनिक करते.इंदिरा गांधी यांचे राजकीय व्यक्तिमत्त्व जगाने पाहिले. मात्र, सोनिया गांधी यांच्या आत्मचरित्रातून त्यांच्या आयुष्यातील पत्नी, आई आणि भावनिक व्यक्तिमत्त्वाची वेगळी बाजू समोर येते. प्रेम, संघर्ष, विरह आणि पश्चात्ताप अशा अनेक भावनांनी भरलेले इंदिरा आणि फिरोज यांचे वैवाहिक नाते आजही चर्चेचा विषय ठरते.

तुम्हाला इंदिरा गांधी फिरोज गांधी यांची ही कहाणी कशी वाटली?इंदिरा गांधी फिरोज गांधी यांच्या आयुष्यावर तुम्हाला काय वाटते?